Zwyczajowo nazywany także kosztywałem lub żywym gnatem. Jest to gatunek rośliny wieloletniej należącej do rodziny ogórecznikowatych, trującej i leczniczej. Obejmuje rośliny strefy umiarkowanej półkuli północnej. W Polsce występują cztery gatunki żywokostu.

WYSTĘPOWANIE

Obejmuje większą część Europy na południu po region czarnomorski, północne Bałkany, środkowe Włochy i Hiszpanię. Występuje w Azji aż po wschodnią Syberię, w Azji Mniejszej i północnej Afryce. Zawleczony do Ameryki Północnej.
W Polsce jest rośliną pospolitą na terenie całego kraju, poza północnym wschodem gdzie jest nieco rzadszy, w górach występuje po regiel dolny do 1000 m n.p.m.

SIEDLISKO

Rośnie na terenach wilgotnych, na łąkach, w rowach, na podmokłych polanach leśnych przy brzegach zbiorników wodnych i wolno płynących strumieniach, na torfowiskach i przydrożach.
Preferuje gleby wilgotne do mokrych, eutroficzne o odczynie obojętnym, stanowiska słoneczne lub lekko ocienione i tylko wyjątkowo zalewane. Mimo iż preferuje stanowisko wilgotne jest odporny na suszę.

WYGLĄD

Żywokost lekarski jest rośliną ekspansywną rozmnażającą się zarówno przez nasiona jak i przez korzenie.
Korzeń palowy dorasta do 80 cm, jest gruby często rozgałęziony i wielogłowy o skórce ciemnobrunatnej wewnątrz, na przekroju białawy.
Łodyga prosto wzniesiona kanciasta z wieloma odgałęzieniami, dorastająca w sprzyjających warunkach do 1 m wysokości, pusta w środku. Szorstko owłosiona i oskrzydlona przez zbiegające nasady liści.
Liście ustawione skrętolegle, dolne długoogonkowe długości do 25 cm z ogonkiem do 60 cm, jajowato lancetowate, całobrzegie, miękko owłosione.
Liście łodygowe mniejsze siedzące szeroko zbiegające wzdłuż całego międzywęźla. Mają wyraźne unerwienie na dolnej stronie i też są owłosione.
Na wierzchołku łodygi w maju pojawiają się kwiaty fioletowo purpurowe, rzadziej białe lub kremowe. Zebrane są w zwisłe kwiatostany, zrostopłatkowe 5-krotnie rurkowato – dzwonkowe długości do 18 mm. Kielich jest głęboko rozcięty o działkach lancetowatych o połowę krótszy od korony.
Owocem jest rozłupnia rozpadająca się na cztery ukośne jajowate, czarne gładkie i lśniące długości 6 mm rozłupki przyrośnięte do kielicha.  Zawierają one ciałka mrówcze czyli wyrostki z tłuszczem i białkiem zjadane przez mrówki, które przy okazji rozsiewają nasiona.

ZWIĄZKI  CZYNNE

Ziele i korzeń żywokostu zawiera do 1,5 % allantoiny, do 6,5 % garbników, 10-15 % śluzu, kwasy wielofenolowe, skrobię, związki cukrowe, aminokwasy, ślady olejku eterycznego i sole mineralne z dużą ilością krzemu oraz garbniki posiadające właściwości przeciwbakteryjne.
Ponadto stwierdzono alkaloidy pirolizydynowe w ilości do 0,32 %. Wykrycie tych alkaloidów oraz ich toksyczność spowodowało zmniejszenie zainteresowania rośliną i ograniczenie stosowania wewnętrznego żywokostu.

ZASTOSOWANIE

• W Medycynie

Przed odkryciem obecności alkaloidów pirolizydynowych stosowano żywokost wewnętrznie do leczenia choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, przy nieżycie błon śluzowych przewodu pokarmowego, uszkodzeniach i mikrokrwawieniach spowodowanych różnymi toksycznymi związkami (lekami i tabletkami) i substancjami żrącymi (ługami lub kwasami). Zalecany był przy nieżytach jamy ustnej, gardła i krtani.  Zewnętrznie stosowano go w postaci maści, odwarów okładów na oparzenia, odmrożenia, trudno gojące się rany, owrzodzenia żylakowe nóg, stany zapalne skóry i egzemy.
W lecznictwie ludowym żywokost uchodził za skuteczny środek przy ubytkach skórnych (allantoina ułatwia i przyspiesza tworzenie się naskórka) oraz środek redukcyjny opuchnięcia i zapalenia wokół złamanych kości.
Obecnie po odkryciu toksyczności tej rośliny, wydano w Polsce zakaz stosowania żywokostu w celach leczniczych, zaniechano produkowania z niego preparatów, w skład których wchodził.
W krajach zachodnich jak Niemcy, Francja oraz Włochy nie stosuje się preparatów doustnych natomiast nadal wyrabia się preparaty zewnętrznego stosowania do chwili rozstrzygnięcia, czy ta droga podawania jest dostatecznie bezpieczna.

• W kosmetyce

- Wyciągi działają łagodząco i regenerująco co powoduje, że są składnikiem kremów oraz płynów do pielęgnacji skóry suchej, delikatnej, wrażliwej i zniszczonej.
- Odwary z zioła wykorzystuje się do łagodzenia podrażnień skóry głowy, do pielęgnacji włosów.
- Odwary zaleca się przy wysypkach skórnych i trądziku.
- Wchodzi w skład past do zębów, płynów do golenia.

• W ogrodzie

- Roślina dekoracyjna w ogrodach naturalistycznych szybko się rozrasta.
- Akumuluje składniki odżywcze z gleby szczególnie potas, a dzięki małej ilości celulozy i ligniny stosowany jest jako nawóz i składnik kompostów.
- Dzięki posadzaniu pod drzewami owocowymi, drzewa korzystają poprzez ograniczenie wzrostu traw, które żywokost skutecznie zagłusza oraz dostarczaniu minerałów z gleby, które skutecznie przyswaja żywokost i pośrednio oddaje drzewu.

CIEKAWOSTKI

• Żywokost znany był już w starożytności jako roślina lecznicza mająca cudowną moc, zalecały go księgi zielarskie do leczenia krwioplucia, sińców, ran i złamań.
• Symphytum tak nazwano w średniowieczu żywokost i rośliny stosowane w leczeniu ran i złamań. Symphyo po grecku tłumaczy się – zrastam się.
• Polska nazwa żywokost wywodzi się od słów „żywi kość”.
• Żywokost to roślina miododajna. Do nektaru znajdującego się na dnie kwiatowym dostają się wyłącznie owady o długim aparacie gębowym. Trzmiele nie mogąc się dostać do nektaru wygryzają otwory i podbierają w ten sposób smakołyk. Dzięki temu i inne owady korzystają z nektaru żywokostu.
• Świeże liście mają wysoką zawartość białka o wysokiej jakości i wartości odżywczej porównywalnej z białkiem zwierzęcym, i choć stwierdzono w badaniach szkodliwość tej rośliny, w wielu krajach młode liście jedzone są na surowo lub gotowane (jak szpinak lub szparagi) choć są śluzowate i niesmaczne. Przyrządza się z nich zupy, a suszone służą do parzenia „herbaty”.
• Pieczone korzenie używane są wraz z korzeniem mniszka i cykorii do wyrobu substytutu kawy.
• W Szwajcarii piecze się liście w cieście, a w Austrii liście suszone dodawane były do wyrobów tytoniowych.
• Wyrabiano też z korzeni dżem jako doskonały lek w nieżytach górnych dróg oddechowych i suchym kaszlu.
• Tkaniny gotowane w wywarze z liści uzyskują jasnobrązową barwę.
• Liści używano jako materiał do pakowania.
• Żywokost jako pasza posiada od 15 – 30 % białka w suchej masie podobnie jak rośliny motylkowe.
• Ziele stosowane jest w wielu krajach jako dodatek do pasz dla zwierząt domowych.
• Stosowano go też do karmy młodych zwierząt celem pobudzenia ich wzrostu, a do karmy drobiu celem wybarwienia żółtek jaj i zwiększenia nośności.