Śnieżyca wiosenna (Leucoium vernum) to wieloletnia roślina cebulkowa należąca do rodziny amarylkowatych, do której zaliczamy też znacznie pospolitszą w naszym kraju śnieżyczkę przebiśnieg czy też doskonale znane z naszych ogrodów narcyzy. Jest to w naszym kraju jedna z najszybciej kwitnących roślin. Pierwsze liście i kwiaty mogą pojawiać się już wśród śniegu nawet na początku marca, choć zwykle szczyt kwitnienia przypada na koniec tego miesiąca i początek kwietnia. Ludowe nazwy tej rośliny to gładyszek i śniegółka.

Występowanie geograficzne

Występuje w stanie dzikim w środkowej i południowej Europie z wyjątkiem obszaru śródziemnomorskiego. W Polsce rośnie głównie w Sudetach i Karpatach, szczególnie obficie w Bieszczadach na wysokości 530-1180 m npm. Jako roślina typowo reglowa poza terenami górskimi występuje rzadko,tylko na Nizinie Śląskiej oraz na południowej Wielkopolsce i na Roztoczu.

Rozmieszczenie i siedlisko

W południowozachodniej części kraju wyróżniamy podgatunek o jednym kwiatku na szczycie łodygi i zielonkawo-żółtym zabarwieniu plamek na płatkach a na południowym wschodzie występuje śnieżyca, która ma zwykle dwa kwiaty na łodyżce oraz bardziej żółte plamki na płatkach. Roślina ta była od dawna chętnie sadzona w ogrodach i parkach skąd ponownie „uciekała” i tworzyła stanowiska o antropogenicznym pochodzeniu, jak to prawdopodobnie ma miejsce w Wielkopolsce. Śnieżyca zasiedla te różnorodne siedliska, których wspólną cechą jest duża wilgotność i przepływ wody w podłożu. Z tego względu najczęściej znajdujemy śnieżycę w cienistych lasach łęgowych oraz na kwaśnych i wilgotnych łąkach. Lubi wilgotne lub mokre gleby brunatne lub mady próchnicze o odczynie kwaśnym do zasadowego. W górach występuje w zbiorowiskach lasów liściastych: buczynach i łęgach olszowych.

Opis rośliny

Śnieżyca jest rośliną o cebuli kulistej, wieloletniej, ok. 3 cm średnicy, otulonej brunatnymi łuskami. Wyrastają z niej 2 do 3, czasem 4 liście odziomkowe, równowąskie o zaokrąglonym wierzchołku szerokości od 4 do 13 mm, żywozielone, usychające już na początku lata oraz 1 lub 2 bezlistne łodygi kwiatowe nierozgałęzione do 30 cm, przeważnie wyższe od liści. Na szczycie łodygi wyrastają 1 lub 2 kwiaty dzwonkowate, pachnące, zwieszone na cienkiej szypułce z pochwiastym listkiem u nasady. Działki okwiatu jednakowej długości, białe z żółto-zieloną plamką pod szczytem. Słupek dolny o silnie zgrubiałej szyjce, 6 pręcików krótszych od działek okwiatu. Po okresie kwitnienia (marzec – kwiecień) wytwarza się owoc – mięsista kulista torebka z licznymi białymi drobnymi nasionami.

Zastosowanie

• W ogrodnictwie. Ze względu na rzadkość występowania, śnieżyca wiosenna objęta jest ścisłą ochroną prawną. Obecnie w sprzedaży dostępne są hodowlane odmiany śnieżycy, co zapobiega jej pozyskiwaniu z naturalnych środowisk. Jest rośliną ozdobną, chętnie sadzoną w ogródkach. Nadaje się do skalniaków, może być sadzona grupami pod drzewami i krzewami.

• W medycynie. Śnieżyca jest rośliną o właściwościach trujących, ponieważ zawiera w swych tkankach alkaloidy: leukoinę i galantaminę, których spożycie może wywoływać mdłości, wymioty, biegunkę oraz zaburzenia rytmu serca. Te same substancje w odpowiednich stężeniach mogą służyć człowiekowi jako cenne leki. Galantamina służy do wyrobu leku, który stosowany jest w zwalczaniu otępienia starczego, w chorobie Alzheimera, u osób zdrowych może pomóc w poprawie pamięci. Ze względu na działanie kurczące na mięśnie, stosuje się ją w leczeniu pooperacyjnej atonii pęcherza moczowego i jelit a także w zatruciach kurrarą. Trwają również prace nad wykorzystaniem tych substancji do zwalczania wirusa HIV.

Zagrożenie i ochrona

Śnieżycę wiosenną ze względu na rzadkość występowania objęto ścisłą ochroną prawną na mocy Rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa w sprawie ochrony gatunkowej roślin. Szczególnym dla niej zagrożeniem jest masowe zrywanie kwiatów, jak również wykopywanie całych roślin i przesadzanie do ogródków przydomowych. W wielu rejonach doprowadziło to do całkowitego zaniku stanowisk tego gatunku. Drugim zagrożeniem dla śnieżycy stanowią prace regulacyjne w dolinie rzek i zanik lasów łęgowych. Śnieżyca wiosenna znalazła się również na Czerwonej liście roślin naczyniowych zagrożonych w Polsce w kategorii V (gatunek narażony na wymarcie). W celu ochrony tego gatunku powstało kilka rezerwatów ścisłych, między innymi: Śnieżyca wiosenna w Dwerniczku w Bieszczadach, rezerwat „Śnieżycowy Jar” niedaleko Murowanej Gośliny w Wielkopolsce i inne.

Ciekawostki

• Leucoium to nazwa śnieżycy w starożytnej Grecji złożona z greckich słów leukos – biały i lon – fiołek.
• Nazwa gatunkowa vernum znaczy wiosenna (z łac. ver – wiosna). * Kwiaty śnieżycy zapylane są zazwyczaj przez pszczoły.
• Stosunkowo duże nasiona mogą być przenoszone na większe odległości przez mrówki (myrmekochoria) lub roznoszone przez płynącą wodę.
• Roślina rozmnaża się również wegetatywnie przez cebulę wytwarzającą liczne cebulki potomne, które oddzielając się od rośliny macierzystej tworzą wokół niej nowe rośliny.
• Duża populacja śnieżycy powstaje też dzięki obfitemu samosiewowi.
• Pomimo toksycznych własności zielone liście i kwiaty są wczesną wiosną pożywnym przysmakiem dla jeleni i saren. Dlatego można czasami zobaczyć na terenie występowania śnieżycy przystrzyżone kępy mięsistych jej liści.