KOSACIEC ŻÓŁTY (Irys) (Irys pseudacorus)

to roślina z rodzaju kosaćcowatych do którego należy ok. 200 gatunków roślin występujących na półkuli północnej.

WYSTĘPOWANIE I SIEDLISKO:

Kosaciec żółty rośnie dziko w całej Europie, w Zachodniej Azji oraz północno - zachodniej Afryce. W Polsce rośnie na całym niżu i pogórzu. W wodach stojących lub słabo płynących do głębokości 30 cm i na podłożu piaszczysto – mulistym nad jeziorami, starorzeczami, gliniankami, stawami, rowami na torfowiskach niskich. Jest mrozoodporny, lubi gleby żyzne, mokre o odczynie kwaśnym, dobrze rośnie na stanowiskach słonecznych jak i zaciemnionych.

Występuje też na błotnistych łąkach w olsach i lasach łęgowych, również często w szuwarach trzcinowych i turzycowych.

WYGLĄD ZEWNĘTRZNY:

Irys żółty to bylina zrzucająca na zimę liście i zimująca w formie czołgającego się po dnie zbiornika wodnego grubego mięsistego rozgałęzionego kłącza.

Na wiosnę wyrastają z niego spłaszczone łodygi z dwu szeregowo ustawionymi szablastymi, sztywnymi, równowąskimi, żywo zielonymi liśćmi o szerokości do 3 cm i długości 1 m. Wyrasta też łodyga kwiatowa o długości podobnej jak liście na której kwitnie pojedynczo od jednego do pięciu kwiatów.

Kwiaty są duże (wysokość 5-15 cm i średnicy 5-18 cm) pojedyncze lub w kwiatostanach złotożółte, składające się z dwóch trójpłatkowych członów okwiatu.

Zewnętrzne działki kielicha są ustawione poziomo, odgięte na zewnątrz, na szczycie zaokrąglone, zwężone poniżej połowy długości z ciemniejszą pomarańczową, żyłkowaną plamą.

Wewnętrzne działki są równowąskie małe długości do 3 cm skierowane do góry i tworzą tzw. kopułę.

Kwiaty są długoszypułkowe mają po 3 pręciki rozszerzone płatkowato i słupek z krótką trójkanciastą szyjką o płatkowatych, na szczycie 2 wargowych znamionach.

Kwiaty wydzielają delikatny przyjemny zapach, kwitną przez około tydzień pomiędzy majem a lipcem.

Owocem Kosaćca jest trójgraniasta, walcowata torebka długości 4-6 cm i szerokości 1-2 cm, zawiera ona nasiona ciemnobrązowe długości do 8 mm obustronnie spłaszczone, gładkie pod łupiną posiadające przestrzeń wypełnioną powietrzem. Ułatwia to rozsiewanie nasion za pomocą wody.

ZAGROŻENIA:

Zasypywanie małych stawów, leśnych oczek wodnych, rowów i glinianek w ramach walki z moczarami i wylęgarniami komarów powoduje wymieranie tej okazałej pięknej rośliny. Należy pamiętać, że na wiosnę można rozdzielić i rozsadzić kłącza tej rośliny wzdłuż cieków wodnych oraz oczek wodnych, zachowując ją naturze.

ZASTOSOWANIE:

W medycynie ludowej:

• kosaciec nie stosuje się w lecznictwie oficjalnym choć działa przeciwzapalnie, wymiotnie i rozwalniająco

• jest rośliną trującą, stosuje się go jedynie w medycynie ludowej.

• właściwości lecznicze mają kłącza tej rośliny

• jest świetnym środkiem przeciwbakteryjnym

• ma lekkie działanie moczopędne przez co stosowany był w chorobach nerek i pęcherza moczowego

• właściwości wykrztuśne i powlekające powodowały zwiększenie wydzielania śluzu i dlatego podawano go w czasie przeziębień i w atakach kaszlu

• wykorzystywano także jego działanie uspokajające i usypiające

• spreparowane kłącze stosowano jako gryzaczek dla dzieci ułatwiający wyrzynanie się zębów co powodowało przypadki zatruć u niemowląt.

W ogrodnictwie:

• wiele kosaćców uprawia się jako rośliny ozdobne, ze względu na oryginalne różnobarwne kwiaty

• żółty kosaciec coraz bardziej modny w przydomowych oczkach wodnych

CIEKAWOSTKI:

• Nazwa Irys w języku greckim znaczy tęcza i odnosi się do wielobarwnych kwiatów kosaćców rosnących w Południowej Europie, a barw tych jest tyle co barw tęczy.

• Nazwa gatunkowa pseudacorus wywodzi się z greckiego pseudo – fauszywy i acorus – tatarak gdyż roślina ta ma liście i kłącza podobne do tataraku i często była podmieniana.

• Nazwa polska kosaciec nawiązuje do liści tej rośliny przypominającej ostrze kosy

• Gwarowa nazwa śląska tej rośliny to szoblak gdyż Ślązakom kształt liści kojarzył się z mieczem

• W nasionach kosaćca żółtego znajduje się kwas kawowy i po uprażeniu używano je do parzenia napoju podobnego smakiem i aromatem do kawy

• Kosaciec zawiera trujące substancje o palącym smaku, bydło które zje tą roślinę dostaje gwałtownej krwawej biegunki. W dużej dawce może być trucizną dla ludzi

• Słowianie do wyrobu żółtej farby używali tej rośliny

• W kwiecie kosaćca znamiona słupków są zdolne przyjąć pyłek dopiero po obumarciu własnych pylników co uniemożliwia samozapylanie. Pyłek z innych kwiatów przenoszą owady które zbierają występyjący w kwiatach nektar

• Na cześć bogini tęczy – Iris za kwiat miłości uważany jest kosaciec, w medycynie ludowej wykorzystywano tą roślinę do działań miłosnych. Płatki, kwiatostany i kłącza podawane osobom nieśmiałym miały pobudzić fantazję i dodać pewności w poczynaniach miłosnych.