CIEMIĘŻYK BIAŁOKWIATOWY (Vincetoxicum hirundinaria)
- gatunek byliny z rodziny toinowatych – zwany zwycięzcą trucizn.

WYSTĘPOWANIE I ŚRODOWISKO:

Zasięg występowania tej rośliny to Europa Zachodnia, Środkowa i Południowa, Azja oraz Afryka Północna. W Polsce jest dość pospolity na niżu i w niższych piętrach górskich do 940 m npm w Tatrach i do 980 m npm w Pieninach.

Rośnie na podłożu wapiennym, na glebach świeżych eutroficznych o odczynie zasadowym do obojętnego. Występuje w rożnego typu lasach. Na zboczach suchych i trawiastych w ciepłolubnych dąbrowach i buczynach. W zboczowym podgórskim lesie mieszanym, lipowo -klonowym i łęgu wiązowym. W murawach na poboczu dróg często w suchych lasach sosnowych na glebach piaszczystych i kamienistych.

OPIS I CHARAKTERYSTYKA:

Ciemiężyk białokwiatowy jest byliną z sokiem mlecznym o dobrze rozwiniętym kłączu z systemem korzeniowym.

Na wiosnę tworzy łodygi proste wzniesione czasem wijące się po ziemi długości około 60 cm, górą niekiedy rozgałęziają się i są owłosione.

Liście o różnych kształtach ustawione naprzemianlegle, pojedyncze, ogonkowe, całobrzegie, długości do 10 cm. Dolne są okrągławe, środkowe sercowato – jajowate, bardziej zaostrzone, górne zaś są lancetowate i podłużne. Wszystkie z wierzchu ciemnozielone pod spodem niebieskawo zielone, za młodu owłosione. Roślina ta kwitnie od mają do lipca, ma kwiaty zielonawożółte lub białe zebrane w podbaldachy, w pachwinach górnych liści i na szczycie łodygi wydając woń padliny. Kielich pięciodzielny. Korona lejkowato kółkowa (15 mm), z 5 tępymi łatkami i 5 osklepkami w gardzieli 5 pręcików zrośniętych z szyjką słupka tworzy tzw. prętosłup. Owocem tej rośliny jest wydłużony, lancetowaty zaostrzony mieszek długości do 4 cm.

Zawiera on liczne płaskie nasiona opatrzone jedwabistym białym puchem, na szczycie barwy brunatnej.

ZASTOSOWANIE:

Roślina lecznicza

• surowcem zielarskim są kłącza i korzenie zawierają one glikozyd winetoksynę, olejek eteryczny, saponiny, śluzy, cukry i trójterpentyny,

• działa on napotnie, moczopędnie przeczyszczająco i tonizująco, ale ciemiężyk jest rośliną o silnym trującym działaniu i dlatego pod żadnym pozorem nie wolno leczyć się nim bez zgody lekarza ,

• obecnie używany w weterynarii i homeopatii.

CIEKAWOSTKI:

• dawniej ciemiężyk używany był jako lek pod nazwą „Korzenia Św. Wawrzyńca” i używany był jako środek na ukąszenia jadowitych węży. Służył jako odtrutka wywołująca odruch wymiotny i nadpotliwość oraz przeczyszczający,

• roślina od połowy XVI w uprawiana pospolicie w ogrodach, dziś spotykana tylko w parkach, jako bylina ozdobna i w ogrodach zielarskich,

• nazwa rodzajowa Vincetaxicum złożona jest z łacińskich słów vinco (zwyciężam) i taxicum (trucizna),

• nazwa gatunkowa hirundinaria znaczy podobny do jaskółki,

• włókna sklerendymatyczne nadają się na przędziwo

Kwiaty ciemiężyka są kwiatami paściowymi, czyli przystosowanymi do przytrzymywania owadów znajdujących się na zewnątrz kwiatu. Pomiędzy pylnikami znajdują się uczepki połączone z pyłkowinami, które zatrzymują odnóże lub aparat gębowy owada odwiedzającego kwiat. Owad, próbując się uwolnić, wyszarpuje z pręcika pyłkowiny i przenosi je na inny kwiat lub mocno przytrzymywany pada ofiarą rośliny.