Biocenoza to najwyższy szczebel organizacji przyrody żywej. Jest to zespół populacji wszystkich gatunków zasiedlających ten sam teren i na terenie tym wchodzących ze sobą w różnorakie zależności.

W biocenozie wyróżnia się fitocenozę – zbiorowisko roślinne i zoocenozę – zwierzęta. Jest ona układem silnie zintegrowanym, na który wpływ mają zarówno czynniki obietyczne, jak i również inne biocenozy. Ma wiele właściwości, których nie mają jej poszczególne składniki, kiedy traktujemy je osobno. Są to: struktura i formy wzrostu, zróżnicowanie, dominacja, względna liczebność oraz struktura przestrzenna i troficzna.

Biocenoza działa przez skomplikowaną sieć zależności międzygatunkowych. Warunkiem trwałego i samodzielnego jej funkcjonowania jest istnienie trzech współzależnych biologicznie grup organizmów: producentów, konsumentów i reducentów, dzięki którym utrzymuje się w niej zamknięty obieg materii. Współdziała ona w tym względzie ze swoim nieożywionym środowiskiem i wraz z nim tworzy ekosystem. W jej obrębie zachodzą zmiany kierunkowe zwane sukcesją i niekierunkowe zmiany w czasie, o charakterze cyklicznym. Wyróżniamy biocenozy sztuczne, w ich powstaniu uczestniczył człowiek (np. budowa stawu, pola, pastwiska, sadu) i biocenozy naturalne – w ich powstanie człowiek nie ingerował (np. biocenoza rzeki, lasu, łąki, torfowiska).